Jedno zdanie może brzmieć zupełnie inaczej w zależności od tego, czy najważniejszy jest wykonawca czynności, czy jej odbiorca. W tym artykule pokazuję, czym różni się strona czynna i bierna w języku angielskim, jak tworzyć obie konstrukcje w najważniejszych czasach oraz kiedy używać formy biernej, aby mówić i pisać naturalniej.
Najważniejsze reguły strony czynnej i biernej w angielskim
- Strona czynna pokazuje, kto wykonuje działanie.
- Strona bierna skupia uwagę na osobie lub rzeczy, której dotyczy działanie.
- Podstawowy schemat strony biernej to odpowiednia forma be + III forma czasownika.
- Czas zdania pozostaje taki sam, zmienia się przede wszystkim forma czasownika to be.
- Wyrażenie by + wykonawca dodajemy tylko wtedy, gdy informacja o wykonawcy jest istotna.
Co naprawdę zmienia się między stroną czynną a bierną
W stronie czynnej podmiot wykonuje czynność. W zdaniu The teacher explained the rule nauczyciel jest wykonawcą, a reguła obiektem działania. Schemat wygląda tak: subject + verb + object, czyli podmiot, czasownik i dopełnienie.
W stronie biernej punkt ciężkości przesuwa się na odbiorcę czynności. Zdanie The rule was explained by the teacher nadal opisuje tę samą sytuację, ale najważniejsza staje się reguła, a nie nauczyciel. To nie tylko mechaniczna zamiana kolejności słów, lecz także sposób porządkowania informacji.
| Strona czynna | Strona bierna |
|---|---|
| The company sent the email. | The email was sent by the company. |
| Someone cleaned the room. | The room was cleaned. |
| People speak English here. | English is spoken here. |
W ostatnim przykładzie wykonawca został pominięty, ponieważ nie wiadomo, kto konkretnie mówi po angielsku i nie ma to większego znaczenia. To jedna z najważniejszych cech passive voice. Forma bierna często pozwala pominąć osobę odpowiedzialną za działanie, gdy jest nieznana, oczywista albo celowo nie chcemy jej wskazywać.
Jak zbudować stronę bierną krok po kroku
Najprościej zapamiętać stronę bierną jako konstrukcję be + past participle. Past participle to imiesłów bierny, czyli III forma czasownika, na przykład written, made, seen albo kończące się na -ed formy regularne, takie jak cleaned.
Przekształcenie zdania w czterech ruchach
- Znajdź dopełnienie w zdaniu czynnym.
- Przenieś je na początek jako nowy podmiot.
- Dobierz właściwą formę czasownika to be do czasu zdania.
- Dodaj III formę głównego czasownika, a na końcu ewentualnie by + wykonawcę.
Przykład wyjściowy brzmi Sarah writes the reports. Dopełnieniem jest the reports, więc po zmianie otrzymujemy The reports are written by Sarah. Czas Present Simple pozostaje zachowany, dlatego używamy are, a główny czasownik przyjmuje formę written.
W praktyce właśnie forma to be pokazuje czas, osobę i liczbę. Główny czasownik nie odmienia się już przez czas, tylko pozostaje w III formie. To miejsce, w którym uczący się najczęściej popełniają błąd, na przykład tworząc zdanie The letter was wrote zamiast poprawnego The letter was written.
Kiedy nie można utworzyć strony biernej
Stronę bierną tworzymy przede wszystkim z czasownikami, które mają dopełnienie, czyli z czasownikami przechodnimi. Zdanie Tom opened the window można zmienić na The window was opened, ponieważ the window jest obiektem czynności.
Nie każde zdanie ma jednak taki element. Z czasownika arrive w zdaniu They arrived late nie utworzymy typowej strony biernej, ponieważ nie ma odpowiedzi na pytanie „co zostało przybyłe?”. Ta zasada oszczędza sporo zgadywania i jest ważniejsza niż zapamiętywanie długich list wyjątków.
Strona bierna w najważniejszych czasach
Czas w stronie biernej rozpoznajemy po formie be, a nie po głównym czasowniku. Poniższe przykłady pokazują najbardziej potrzebne konstrukcje, które pojawiają się w szkole, na egzaminach, w pracy i w codziennych tekstach.
| Czas | Strona czynna | Strona bierna |
|---|---|---|
| Present Simple | They clean the office. | The office is cleaned. |
| Past Simple | They cleaned the office. | The office was cleaned. |
| Future Simple | They will clean the office. | The office will be cleaned. |
| Present Continuous | They are cleaning the office. | The office is being cleaned. |
| Past Continuous | They were cleaning the office. | The office was being cleaned. |
| Present Perfect | They have cleaned the office. | The office has been cleaned. |
| Modal verb | They must clean the office. | The office must be cleaned. |
Warto zwrócić uwagę na konstrukcje ciągłe. W Present Continuous używamy is being cleaned, ponieważ forma being pokazuje trwanie czynności. W czasach Perfect pojawia się z kolei been, jak w zdaniu The document has been signed.
Nie wszystkie te formy są równie częste. W codziennej komunikacji najczęściej spotkasz Present Simple, Past Simple, Future Simple i Present Perfect. Bardziej rozbudowane konstrukcje są poprawne, ale często brzmią ciężko, dlatego używam ich wtedy, gdy naprawdę potrzebna jest informacja o trwaniu lub zakończeniu działania.
Kiedy forma bierna brzmi lepiej niż czynna
Strona czynna jest zwykle krótsza i bardziej bezpośrednia, dlatego dobrze sprawdza się w rozmowie oraz w prostych komunikatach. The manager approved the plan brzmi dynamicznie i jasno. Nie ma powodu, by zmieniać je na The plan was approved by the manager, jeśli wykonawca jest najważniejszą informacją.
Forma bierna ma jednak konkretne zastosowania. Używam jej szczególnie wtedy, gdy:
- nie znamy wykonawcy, na przykład My bike was stolen;
- wykonawca jest oczywisty, jak w English is taught at this school;
- ważniejszy jest rezultat lub obiekt działania, na przykład The bridge was built in 1920;
- piszemy tekst formalny, naukowy, techniczny albo urzędowy;
- chcemy zachować neutralny ton i nie wskazywać konkretnej osoby.
W raportach i instrukcjach zdanie The samples were tested in the laboratory skupia uwagę na próbkach i procedurze. Informacja o tym, kto wykonał test, może być mniej istotna. W rozmowie podobna forma bywa jednak zbyt oficjalna, więc naturalniejsza może być strona czynna.
Przeczytaj również: At the weekend czy on the weekend? Różnice i błędy!
Różnica między by i with
Przy wykonawcy czynności używamy by, na przykład The book was written by George Orwell. Przy narzędziu lub przedmiocie, za pomocą którego wykonano działanie, stosujemy zwykle with, jak w zdaniu The window was broken with a stone.
To rozróżnienie jest niewielkie, ale bardzo praktyczne. Autor książki to wykonawca, natomiast kamień jest narzędziem. Pomylenie tych przyimków może zmienić sens zdania albo sprawić, że będzie ono brzmiało nienaturalnie.
Najczęstsze błędy przy zamianie strony czynnej na bierną
Najczęściej problem nie wynika z samej idei strony biernej, lecz z pominięcia jednego elementu. Poniżej zebrałem błędy, które regularnie pojawiają się w ćwiczeniach i wypowiedziach pisemnych.
- Brak czasownika be - błędne The house built in 2010, poprawne The house was built in 2010.
- Zła forma głównego czasownika - błędne was wrote, poprawne was written.
- Zmiana czasu - zdanie w Past Simple wymaga was/were, a nie is/are.
- Niepotrzebne dodawanie by - The car was repaired wystarczy, jeśli nie trzeba wskazywać mechanika.
- Brak zgody liczby - The letters were sent, ale The letter was sent.
- Próba utworzenia strony biernej z każdego czasownika - niektóre czasowniki nie mają dopełnienia.
Dobrym sposobem nauki jest porównywanie zdań parami, zamiast zapamiętywania samej reguły. The police arrested the suspect zmienia się w The suspect was arrested by the police. Widać wtedy jednocześnie zmianę pozycji rzeczownika, formę was oraz III formę czasownika arrested.
Trzeba też uważać na czasowniki nieregularne. W tabeli form warto sprawdzać różnicę między take, took, taken, write, wrote, written i break, broke, broken. W stronie biernej zawsze potrzebujemy trzeciej formy, nawet jeśli w stronie czynnej użyto drugiej.
Jak szybko rozpoznać właściwą konstrukcję w ćwiczeniu
Gdy widzę zadanie polegające na przekształceniu zdania, najpierw nie patrzę na końcówkę czasownika. Zadaję sobie dwa pytania: co jest odbiorcą czynności i w jakim czasie występuje zdanie wyjściowe. Dopiero potem dobieram formę be i III formę czasownika.
- Podkreśl dopełnienie, na przykład the package.
- Przenieś je na początek zdania.
- Rozpoznaj czas, na przykład Past Simple.
- Wstaw właściwą formę be, czyli was lub were.
- Dodaj past participle, na przykład delivered.
- Sprawdź, czy by + wykonawca jest naprawdę potrzebne.
Przykład The courier delivered the package daje konstrukcję The package was delivered by the courier. Jeśli nie wiemy, kto dostarczył przesyłkę, albo nie ma to znaczenia, naturalne będzie krótsze The package was delivered.
W mowie potocznej można też spotkać konstrukcję get + III forma, na przykład He got injured. Podkreśla ona często zdarzenie lub zmianę sytuacji i brzmi mniej formalnie niż klasyczne He was injured. Na początku nauki wystarczy jednak dobrze opanować konstrukcję z be, bo to ona jest podstawą strony biernej.
Jak utrwalić stronę czynną i bierną bez mechanicznego wkuwania
Najlepiej ćwiczyć na zdaniach, które mają realny sens. Zamiast przepisywać przypadkowe przykłady, można opisać proces przygotowania posiłku, wysyłkę paczki albo zasady obowiązujące w szkole. Dzięki temu łatwiej zauważyć, że strona bierna służy organizacji informacji, a nie tylko zaliczeniu ćwiczenia gramatycznego.
Dobrym treningiem jest napisanie pięciu zdań w stronie czynnej, a potem przekształcenie tylko tych, w których dopełnienie rzeczywiście może stać się podmiotem. Przy każdym zdaniu warto zaznaczyć czasownik be i III formę. Taki prosty nawyk szybko pokazuje, gdzie pojawiają się braki.
Najważniejsza zasada brzmi: nie twórz strony biernej na siłę. Wybierz ją wtedy, gdy chcesz wyeksponować obiekt, rezultat albo samą czynność. Jeśli wykonawca jest najważniejszy i zdanie czynne brzmi jasno, zwykle właśnie ono będzie lepszym wyborem.
